default-output-block.skip-main
Reo Māori | Pou Temara

Tributes flow as Ruatāhuna mourns the passing of Tā Pou Temara

Whānau from across the motu are expected to gather in Ruatāhuna over the coming days to pay their respects to Professor Pou Temara

Kei Mataatua Marae i Ruatāhuna a Tā Pou Temara, ruānuku o te ao Māori, e tangihia ana e tōna iti, e tōna rahi ake o Te Urewera, o Ngāi Tūhoe whānui tonu

Kei te whakarite a Ngāi Tūhoe ki Ruatāhuna ki te manaaki i te motu ka tae atu ki te poroporoaki i a Tā William Te Rangiua Pou Temara, i mate i te ata Rātapu. E 78 tau te pakeke o tēnei ruanuku o te ao Māori whānui tonu, ka nunumi atu ki tua o te kohu mumura tē mahea.

E ai ki te pānui mate a tōna whānau tonu, ko tōna makau tonu i tōna tana i tana menenga atu ki Te Waka o Rangi.

“Nō ngā haora tata nei i moe ai ngā kanohi i roto i te āhuru o tōnā rangatira, o Lady Lenadeen, me te whānau.”

Nō te ata nei tōna tūpāpāku ka tōia atu ki waenga i tōna hapū o Te Urewera ki Mataatua Marae, i Ruatāhuna, kia takoto ki te taha o tōna whare, o Te Whai a te Motu. Ka takoto ki reira tae noa atu ki tōna uhunga hei te Tāite.

Photos supplied: Pūkaea

Te poroporoaki a Tā Tīmoti

E aurere ana te puta o ngā tangi poroporoaki whakaharahara ki a Tā Pou i te tī, i te tā. Ko tētahi, he poroporoaki nā tōna huānga tonu, nā Tā Tīmoti Kāretu, kua horahia ake e te ohu reo Māori o Kauwaka i Te Matau a Māui.

“E Pou, i roa koe e whawhai ana i tō mate, engari, me tō tāua mōhio, ko tō te wā mana, tā te wā whakatau, e taea e tāua, e te tangata, te aha?

“Ka riro rā tētahi o tātau, ka puta i a koe te kōrero: ‘Ka whati rā tētahi o ngā koikoi o te tapatoru a Te Panekiretanga.’

“Kia kī noa ake au, kua rua ngā koikoi o te tapatoru a Te Panekiretanga kua whati.

“Ko tōu momo, e Pou, e kore e kitea anō i muri nei.

“Nō reira, haere i tō tira mokemoke ki tō tāua nuinga i te pō.

“E Pou, haere rā, haere rā.”

Ko Tā Pou rātou ko Tā Tīmoti Kāretu, ko Ahorangi Te Wharehuia Milroy ngā pou o Te Panekiretanga o te Reo Māori. Nā rātou te kaupapa i whakatū hei whakapakari i te reo, i te whaikōrero, i te karanga me ngā tikanga, kia eke ngā tauira ki ngā taumata tiketike, kia whakahokia hoki aua mātauranga ki ō rātou iwi.

Photo supplied: Kiingitanga

Te tangi pūrere o te Kiingitanga

Ko te Kiingitanga hoki e tangi apakura ana ki a Tā Pou, mōna i tū hei whakaruruhau mō Te Tekau-mā-rua, te kāhui kaitohutohu a Kiingi Tuheitia, tae noa atu ki Te Arikinui Kuīni Nga wai hono i te po.

“Pō tātaka mai runga o Tū Te Maungaroa, hihiri ake ana te tau ki Maungapōhatu. Tōiri te wai kamo ki Waiharakeke, te takotoranga o Tūhoe Pōtiki ki te mate nā.

“Ka tangihia a Tā Pou Temara i noho mai hei whakaruruhau mō te Tekau-mā-rua a Kiingi Tuheitia, tae noa ki Te Arikinui.

“Pūrere kau ana te tatangi o te Kiingitanga i whakahoahoa mai koe i te wā o te ora. Tāria ake nei te rurutu roimata ki a koe te whītiki o te reo ukiuki ki te reo o mohoa nei.”

Ko te reo aroha hoki kua puta i te Koromatua o Te Whanganui-a-Tara, i a Andrew Little.

Hai tā Little, nō ōna rā i Te Whare Wānanga o Te Ūpoko o te Ika ia i mōhio ai ki a Tā Pou. Ko tētahi maharatanga nui ki a ia, ko te wā i ārahi a Tā Pou i a ia ki Rangiaowhia, nōna hei Minita Take Tiriti. Hei tāna, ka rangona whānuitia te ngaronga o Tā Pou.

Photos Supplied: Pūkaea

He pou whakairo anō i te mātauranga Māori

I whānau mai a Tā Pou ki Ruatāhuna i te tau 1948. Nā ōna kaumātua ia i whakatipu i Te Urewera, i waenganui i te reo Māori me ngā mātauranga tuku iho.

I kawea e ia aua mātauranga ki roto i āna mahi whakaako i Te Herenga Waka, i Te Whare Wānanga o Waikato, tatū mai ki Te Whare Wānanga o Awanuiārangi. He ahorangi reo, tikanga ia ki Waikato, ā, he ahorangi rapunga whakaaro Māori ki Awanuiārangi, i Whakatāne.

Mai i te tau 2008, he mema ia o Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi. I whai wāhi hoki ia ki Te Poari Tarahiti Māori o Tūhoe Waikaremoana, ā, i tū hei heamana mō Te Hui Ahurei a Tūhoe.

Tua atu i āna mahi whakaako, ko ia te heamana o te rōpū tohutohu mō te whakahokinga mai o ngā kōiwi tūpuna i tāwāhi, i raro i ngā mahi a Te Papa Tongarewa. I te tau 2021, i whakawhiwhia ia ki te tohu Tā mō āna mahi mā te Māori me te ao mātauranga.

Nāna anō ngā pukapuka Te Rautakitahi o Tūhoe ki Ōrākau me Te Āhua o ngā Kupu Whakaari a Te Kooti. I whakawhiwhia ēnei ki Te Mūrau o te Tuhi i ngā Tohu Pukapuka Ockham o Aotearoa, i te tau 2024 me te tau 2026.

Photos supplied: Pūkaea

E whakarite ana te kāinga

Ko te rā tuatahi nei, kua waihō mā ngā hapū o Tūhoe whānui me te waka o Mataatua hei tangi ki a Tā Pou. Hei te Tūrei, te 10 o Noema, me te Wenerei, te 11 o Noema, ka tuwhera ki te motu. E rua ngā wā whakaeke i ia rā, hei te 9 karaka i te ata me te 1 karaka i te ahiahi.

E tono ana te hau kāinga kia manawanui ngā kaikōrero o ngā ope, kia whakaarotia hoki ngā iwi e haere atu ana i tawhiti.

I roto i te pānui poroporoaki a te whānau, ko te manaaki i te iwi tētahi o ngā tohu whakamaharatanga ki a ia:

“Haere ki tua engari waihotia mai ko tō marereko, hei kōtore raukura mō tō iwi”