Hei ēnei rangi whakatā whakakao mai ai ngā uri o Te Tai Tokerau ki runga o Waitangi ki te āta wānanga i te reo me ngā tikanga o Te Tai Tokerau.
Kua waru tau a Te Taumata e whakahaere ana i ngā wānanga reo o Te Tai Tokerau, ā, kua whai i te tauira i whakatakotōria e mea kura reo, e mea wānanga reo.
Engari, mō tēnei terenga o te kaupapa, kua āta panonihia te whakatakotoranga o tēnei kura reo e mōhio ai te katoa i te ora, i te tāmate raini o te reo Māori ki Te Tai Tokerau.
Mā ētahi o ngā tino toki o te ao reo Māori o te Tai Tokerau ētahi o ngā tino kaupapa e whakawhāriki. Hei tā tetahi o ngā uri ka noho i te taumata kōrero mo te wānanga, tā Rukuwai Tipene Allen – e tika ana me tū ngā wānanga reo e whai hua ai ngā marae o te takiwā, kia kite hoki i ngā mahi whakarauora reo.
“Kia mōhio tātou e aha ana tēnā kāinga, e aha ana tēnā raorao, e aha ana tēnā wāhi o Te Tai Tokerau hei whakarauora ake i tō tātou reo, ka mutu, kia whakaū tonu ērā tikanga o Te Tai Tokerau ake ki waenganui i a tātou. E mōhio ana tātou, he nui ngā kaupapa e whakahaerehia ana”
Hei āpitihanga, hei tā Rukuwai, e kite ana ia i te whanaketanga o te reo puta i te takiwā. Engari, e kite hoki ana i te pitomata mo te kawe i te reo ki tua.
“Kei reira tonu ētahi wāhanga hei whakapiki, hei whakapakari, anā e whakaaro ake ana ahau ki te wāhanga ki ngā taumata, ki ngā puna roimata, ka mutu ki te reo te kauta, tērā tētahi wā i rere noa te reo o te kaita, erangi kei konei te iwi e ngana ana, e whēke ana kia hoki anō ki tērā ora, e kite ana i tērā ngana, e kite ana i te whakapau kaha ko te hiahia ā tēnei mutunga wiki kia kōrero tātou o Te Tai Tokerau, he aha kē ngā rautaki?”
E ai ki ngā tatauranga i puta i te tau 2023, he 10.15% o ngā kainoho i Te Tai Tokerau e mōhio ana ki te kōrero Māori, ā, ko Te Tai Tokerau tētahi wāhi i Aotearoa e kaha ana ki te kōrero i te reo Māori puta i te motu.
Ko Rāniera Kaio hoki tētahi o ngā kaikauhau mō te kaupapa. Hei tāna, i te kainamutanga mai ō ētahi kaupapa nui ki roto o Te Tai Tokerau pērā ki ngā whakataetae haka, Te Matatini me ngā kaupapa whakanui i te rua rau tau ō He Whakaputanga, e tika ana kia hui tahi, kia wānanga tahi mō ngā tikanga me te reo o Te Tai Tokerau.
“Ko tēnei wānanga nei, he whakakitenga i te reo o Ngā Puhi, te reo o Te Tai Tokerau i tēnei wā tonu nē.”
“Kia taea e tātou te mahere, te whakamahere, te whakarautaki hei ngā tau haere mai nei kia riterite pai ai tātou, kia eke pai ai tātou i ngā kaupapa nui e haere mai nei.”
