default-output-block.skip-main
National | Artificial intelligence (AI)

Me rongo te reo o ngā kura Māori i ngā aratohu mō te AI

Māori educators are concerned about AI’s risks to tamariki and are calling for Māori-medium schools to have a voice in the Government’s AI strategy.

E māharahara ana ētahi o te ao mātauranga Māori i Te Waiaiki ki te tere rawa o te whanaketanga o ngā aratohu mō te whakamahi i te atamai hangahanga, arā AI, me te korenga o ngā kura Māori me ngā kaiako kia tino whai wāhi ki te waihanga kaupapa here.

Ka whai tēnei i te horapa haere o te whakamahinga o te AI ki roto i ngā akomanga huri i te motu.

E ai ki te tumuaki o Te Wharekura o Ruatoki, ki a Te Rangihaeata Hare, arā ngā whakatūpatotanga.

“Kāore anō mātou kia tino uru ki te hōhonu whānuitanga o ngā āhuatanga o tēnei mea o te raweke i te AI, engari, kei reira anō ētahi o āna whakatūpatona ki ā mātou tamariki.”

Hei tāna, ehara te mātauranga i te hangarau anake, engari ko te whakapakari i te tangata i roto i tōna ake ao.

“Kei uru mai ko ngā tirohanga, kei uru mai ko ngā whakaaro, kei uru mai ko ngā tātai kōrero o waho kē atu i Te Rohe Pōtae o Tūhoe hei whāngai, hei whakaako ki ā mātou tamariki.”

Ko Te Rangihaeata Hare, Tumuaki o Te Wharekura o Ruatoki. Credit: Pūkāea

Ko tētahi tino āwangawanga anō ki a Hare, ko te kore rawa e taea e te AI ngā honohononga e tū ana ki waenga i te kaiako me te ākonga te whakakapi.

“E kore nei tātou e taea te hoatu i tētahi wairua ki te rorohiko i runga tonu i te mōhio he rorohiko tēnei. Engari anō te taha wairua o te tangata, te taha wairua o te kaiako. He wairua tō te māhita, he wairua tō te kaiako.”

Kei te tautoko hoki a NZEI Te Riu Roa i taua tirohanga. E ai ki te Perehitini, ki a Ripeka Lessels, me noho ko ngā kaiako ki tētahi wāhanga matua o te hanga i ngā aratohu ā-motu mō te AI, otirā me whai wāhi nui hoki te ao Māori.

“Kia kore ai e riro atu ō tātou kōrero tuku iho ki ngā mea kei ao kē atu. Kāore anō rā te Kāwanatanga kia āta noho ki te wānanga i tēnei kaupapa kia taea e tātou katoa te kī, anei tō te ao Māori e whakaaro nei mō tēnei kaupapa.”

Kua tīmata kē te Kāwanatanga ki te whakawhanake i ngā aratohu mō te whakamahi haumaru, tōtika hoki i te AI ki ngā kura. Ahakoa te kite a te uniana i ngā painga ka puta i te AI hei taputapu ako, e mea ana a Lessels, he nui ngā āhuatanga hei āta tirotiro.

“Mā te kaiako e aromatawai mēnā e tika ana te haere ki reira, kaua koe e haere ki reira. Mehemea he pono mārika ngā kōrero, kāore pea!”

E mea ana ētahi i te ao mātauranga Māori me noho tonu ko te kaiako hei pou matua o te ako, ahakoa te whanaketanga o te AI. Credit: Pūkāea

Hei tā te Minita Take Mātauranga, tā Erica Stanford, kei te mahi tahi te Kāwanatanga me te rāngai mātauranga ki te whakawhanake i ngā aratohu e haumaru ai te whakamahi i te AI ki ngā kura.

“The fact that teachers are using it, also students are using it perhaps when they shouldn’t be but we need to put out some really good guidelines and guidance in line with worlds best practise but also we have to do that together with our treaty partners as well we will do that.”

Ko te whakahau a Lessels, me wawe te hanga i ngā “guard rails” hei tiaki i ngā mokopuna me te tino rangatiratanga o Aotearoa.

“Kāore anō rātou kia hanga i aua guard rails. He mea nui aua guard rails. They’re guard rails to protect not just our mokopuna but protect our sovereignty really.”

Ki a Hare, me noho tonu te mana whakahaere o ngā kaupapa ako ki ngā iwi me ngā kura ake.

“Ehara nei te AI i te Tūhoe, i te Ngāti Awa, i te Ngāti Porou. Engari waiho anō mā Tūhoe anō a Tūhoe e whakaako, māna anō āna kaupapa e whakahaere i roto i āna kura.

“Kei reira anō ōna painga, ngā painga o te AI. Kei reira anō ōna ngoikoretanga. Engari ko te mea nui ki a mātou kia ū tonu ki ngā āhuatanga e mahia nei e mātou ngā māhita.”

Ahakoa ka whanake whakamua tonu te AI ā ngā tau kei mua pū i te aroaro, e whakapono tonu ana te hunga Māori i te ao mātauranga ko te anamata o te ako kei roto tonu i ngā ringaringa o te tangata, ehara ki te hangarau.

Nā Te Okiwa McLean nō Pūkāea.